
Ay başında Ukraynalı ve Amerikalı temsilcilerle yeni barış görüşmeleri yapmayı kabul eden Rus müzakereciler, bir anda Avrupa güvenlik düzeninin de masaya yatırılmasını istedi. Bu, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in Ukrayna’ya karşı yürüttüğü acımasız savaşta yaklaşık beş yıldır beklenen acil ateşkes ihtiyacını gündemden uzaklaştırmaya yönelik açık bir girişimdi.
ABD adına görüşmeleri yürüten, ancak müzakerecilik konusunda yetersiz kalan Jared Kushner ve Steve Witkoff ikilisi Rusya’nın bu önerisine sıcak yaklaşırken Avrupalılar oyunun farkına vardı. Avrupa temsilcileri, zaten üzerinde uzlaşılmış ve Rusya’nın da taraf olduğu bir Avrupa güvenlik düzeninin bulunduğuna dikkat çekti. Buradaki tek sorun, Rusya’nın bu düzeni açıkça ihlal etmesiydi. Dolayısıyla görüşülmesi gereken asıl konu da buydu.
Avrupa güvenlik düzeni, özünde 1945 yılında Birleşmiş Milletler Şartı ile oluşturulan sistemden farklı değil. İki yıkıcı dünya savaşının ardından kabul edilen BM Şartı, bütün devletlerin toprak bütünlüğünü güvence altına aldı ve saldırı suçunu uluslararası hukukun en ağır ihlali olarak tanımladı.
Ancak Soğuk Savaş’ın sonlarına doğru şekillenen Avrupa düzeni bunun da ötesine geçti. 1975 yılında Helsinki Nihai Senedi’ne uzanan uzun müzakereler ve 1990 yılında Paris Şartı’nın kabulüyle Avrupalılar, temel güvenlik mimarisine demokrasi, insan hakları ve ekonomik iş birliğine ilişkin hükümler de ekledi.
Elbette bu anlaşmaların hükümlerinin nasıl uygulanacağı konusunda zaman zaman görüş ayrılıkları yaşandı. Rusya, 2000’li yıllarda hem Gürcistan’da hem de Moldova’da bir ülkenin silahlı kuvvetlerinin izni olmadan başka bir ülkenin topraklarında bulunmasını yasaklayan hükümleri açıkça ihlal etti. Bu adımlar sert tartışmalara yol açarken Moskova, sonunda Avrupa güvenlik düzeninin yeniden gözden geçirilmesini talep etmeye başladı. Kremlin, insan hakları ve seçimlerle ilgili hükümlere açıkça karşı çıkıyor, bunların kaldırılmasını ya da önemli ölçüde yumuşatılmasını istiyordu.
Bunun nedenini anlamak zor değildi. O dönemde bölgede bir dizi “renkli devrim” dalgası yayılmaya başlamıştı. Özellikle Gürcistan ve Ukrayna’da göstericiler demokratik reformlar, hukukun üstünlüğü ve demokratik Avrupa ile daha yakın ilişkiler talep ediyordu. Putin de anayasal görev süresi sınırlarını aşmak için kısa süre başbakanlık yaptıktan sonra yeniden cumhurbaşkanlığı koltuğuna oturduğunda Moskova’da büyük protestolarla karşı karşıya kalmıştı.