
Eğitim uzmanı Abdulbaki Değer, Türkiye’nin başarı gösterdiği PISA sonuçlarını değerlendirdi. Konuya ilişkin tartışmaları ele alan Değer ‘PISA’da başarı, şüphesiz sevinilecek bir durumdur. Ancak meseleyi yerli yerine koymadığımız takdirde sevindiğimiz şeylerin felaketimiz olabileceğini görmezden gelemeyiz’ diyor.
PISA sonuçları geçenlerde açıklandı ve Türkiye’nin yükselen performansı uzun süre konuşuldu. MEB’in ve kamuoyunun değerlendirmesi, iyi yolda olduğumuz ve bu şekilde devam etmemiz gerektiği yönündeydi. Kimi eleştiriler olsa da bunlar büyük ölçüde sınavın geçerliliği ve güvenilirliğiyle sınırlı kaldı. PISA’nın dayandığı mantığı sorgulayan bir okumaya rastlamak güç. Sıralamanın ve başarının anlam bulduğu bu mimariye, dayandığı kabullere ve meşrulaştırdığı eğitim anlayışına dair bir sorgulamayla karşılaşmıyoruz. Oysa iki ölçekte tartışma yürütme mecburiyetimiz var.
Birinci ölçekte, mevcut yapının işleyişini, etkililiğini eksen alan bir okuma yapmamız gerekiyor ki çoğunlukla bunu yapıyoruz. Burada sınav başarısına yoğunlaşılır ve eksiklikleri giderecek tedbirlere odaklanılır. Yöntem, teknik, materyal, derslik, öğrenci ve öğretmen motivasyonu, veli ilgisi gibi hususlar temel gündem başlıklarıdır. Bu ölçekte ana nokta mevcut yapının tasdiki ve tahkimidir. Elbette sistem içi iyileştirmeler önemsiz değildir. Ancak bunların anlamını, sınırlarını ve hangi amaca hizmet ettiklerini belirlemesi gereken daha esaslı bir sorgulama devre dışı bırakıldığında, eğitim tartışmasının teknik iyileştirmelere sıkışması kaçınılmaz hâle gelir.
İkinci ölçek ise sistemi yapısal düzeyde ele alabileceğimiz bir konumlanışı ifade eder. Burada yalnızca PISA’daki performansı değil, PISA’yı mümkün kılan eğitim anlayışını ve yapılanmasını da sorgulama konusu yaparız. Bu, sistemin varlığını, dayandığı kabulleri ve ürettiği insan ve toplum tasavvurunu sorgulayan radikal bir konumlanıştır. Sistemin neyi, neden ve hangi meşruiyet zemininde gerçekleştirmeye çalıştığı; amaçlarının insan ve toplum açısından neye karşılık geldiği tartışılır.
Ne var ki bu eğitim kavrayışı sistematik olarak sınırlandırılmış, bir tür fanteziye dönüştürülerek gerçek hayatla etkileşimi kopartılmıştır. Eleştirel eğitim literatürünün önemli eserleri paradoksal biçimde alanın klasiklerine dönüştürülürken yöneldikleri radikal sorgulama etkisiz, eleştirinin hedef aldığı ortodoksi de tartışma dışı kalmıştır. Okulsuz Toplum’dan Özgür Eğitim’e, Ezilenlerin Pedagojisi’nden Eğitim: Bir Kitle İmha Silahı’na kadar pek çok kitap, sistemin prizmasında kırılarak ehlileştirilmiştir. “Muhayyilenin okullaşması” kavramsallaştırması, yaşadığımız bilinç kaymasını çarpıcı biçimde ifade etmektedir.
Eğitime ilişkin bütün konuşmamız, tartışmamız, hatta ufkumuz teknik ve tali işlerin hüküm sürdüğü bu ölçekte tüketiliyor. PISA özelinde egemen eğitim formunu, mantığını ve işleyişini onayladık; buna razı geldiğimizi teyit ettik. Eğitim faaliyetinin bu doğrultuda yürütülmesinde bir sakınca görmediğimizi, hatta bu yönde gayret sarf edeceğimizi ortaya koyduk. Makbul vatandaş ve üretken işgücü olarak konumlandırılmaya belirgin bir itirazımız yok. Hatta küresel ekonomi-politiğin gereksinimlerine uygun bu yapılanmaya eklemlenme hevesimiz çok yüksek.
PISA’da başarı, şüphesiz sevinilecek bir durumdur. Ancak meseleyi yerli yerine koymadığımız takdirde sevindiğimiz şeylerin felaketimiz olabileceğini görmezden gelemeyiz.