
Duruşma Salonunda Etkileşim Ritüelleri: Türk Ceza Muhakemesi Üzerine Mikro-Sosyolojik Bir Çözümleme Av. Fahrettin KAYHAN yazdı... https://www.hukukihaber.net/durusma-salonunda-etkilesim-rituelleri-turk-ceza-muhakemesi-uzerine-mikro-sosyolojik-bir-cozumleme
Bu çalışma, ceza duruşmasını hukuki normların teknik uygulamasından ibaret bir süreç olarak değil, katılımcıların bedenlerini, dikkatlerini ve duygularını belirli bir düzene sokan bir etkileşim ritüeli olarak ele almaktadır. Kuramsal çerçeve, Erving Goffman'ın etkileşim düzeni kavramı ile Randall Collins'in etkileşim ritüeli zincirleri kuramına dayanmakta; çözümleme, Türkiye'de üretilmiş tez ve makalelerle, özellikle duruşma salonu kullanıcılarıyla yapılmış anket ve görüşmelerin, yargı mensuplarıyla yapılmış derinlemesine görüşmelerin ve adliye mimarisi üzerine yapılmış incelemelerin bulgularıyla desteklenmektedir. Collins'in ritüel modelinin dört bileşeni (bedensel bir araya geliş, dışarıya karşı sınır, ortak odak ve paylaşılan duygu durumu), Türk ceza duruşmasının mekânsal düzenine, zaman örgütlenmesine, sembolik donanımına ve söz dağılımına uygulanmaktadır. Çalışmanın temel iddiası şudur: Duruşma salonu ritüeli, hâkim ve savcı için yüksek "duygusal enerji" ve kurumsal aidiyet üretirken, sanık açısından çoğu zaman bir statü düşürme ritüeline dönüşmektedir. Bu asimetri, usul adaleti algısını ve yargının meşruiyetini doğrudan etkilemektedir. Çalışma son olarak SEGBİS ve elektronik duruşma uygulamalarının, bedensel bir arada bulunmayı ortadan kaldırarak ritüeli nasıl incelttiğini tartışmakta ve mekân, zaman, söz ve kayıt düzenine ilişkin reform önerileri sunmaktadır.
Türk hukuk yazınında duruşma, ağırlıklı olarak ceza muhakemesinin ilkeleri (alânilik, sözlülük, doğrudan doğruyalık, kesintisizlik) ve duruşma disiplinine ilişkin yetkiler üzerinden incelenmektedir. Bu dogmatik yaklaşım, duruşmada "ne yapılması gerektiğini" açıklar. Ancak duruşmada katılımcıların birbirleriyle fiilen nasıl karşılaştığını, kimin kime nasıl baktığını, kimin ne kadar konuştuğunu ve bu karşılaşmaların katılımcılarda hangi duyguları ürettiğini açıklamakta yetersiz kalır.
Oysa mahkeme salonu, toplumdaki en yoğun biçimde ritüelleşmiş kamusal mekânlardan biridir. Özel kıyafetler, katı bir söz alma sırası, yükseltilmiş bir kürsü ve tutanakla sabitlenen bir dil, hukuki kararın üretildiği sahneyi kurar. Akman'ın (2024) gösterdiği gibi yargılama ritüelleri, soyut hukuk normlarını somut uyuşmazlığa uygulayarak hukuku sıradan yurttaş için görünür ve hissedilir kılar. Son yıllarda Türkçe hukuk yazınında da duruşma salonunun oturma düzeni ve duruşma düzenine ilişkin sorunlar adil yargılanma hakkı bağlamında tartışılmaya başlanmıştır (Kurtoğlu, 2021; Yürekli, 2024; Köker, 2025). Mimarlık ve iç mimarlık alanındaki tezler adliye binalarını ve duruşma salonlarını kullanıcıları, güvenliği ve temsil ettikleri iktidar açısından incelemekte (Kaya, 2016; Buldaç, 2019; Emekli, 2020; Bilgin, 2023; Yazar, 2025), sosyoloji alanındaki yeni bir doktora tezi ise yargı mensuplarının kürsüye ve adliyeye özgü davranış kalıplarını nasıl edindiğini göstermektedir (Taşkıran, 2026). Ne var ki bu çalışmalar farklı disiplinlerde ve birbirinden bağımsız olarak yürütülmekte, onları birbirine bağlayan bütünlüklü bir kuramsal çerçeveden yoksun kalmaktadır.
Bu çalışma, söz konusu tartışmaları birbirine bağlamak için mevzuatın ve yargı kararlarının yanı sıra bu tez ve makalelerin ampirik bulgularına, adliyelerde asılan duyurulara ve meslek pratiğine ilişkin gözlemlere başvurmaktadır. Duruşma salonunun mimarisi, bedensel devinimler, ayağa kalkma kuralları, hitap biçimleri, tutanağın tutuluş biçimi ve salondaki semboller, bu gözlemlerin yoğunlaştığı alanlardır. Bu olgular yalnızca hukuk dogmatiğiyle değil, iletişim bilimi ve sosyolojinin araçlarıyla da incelenmeyi gerektirmektedir.
Bu çalışmanın amacı, söz konusu boşluğu etkileşim ritüeli kuramı aracılığıyla doldurmaktır. Çalışma üç soruya yanıt aramaktadır:
1. Türk ceza duruşması, Collins'in ritüel modelinin bileşenleri açısından nasıl bir yapı sergilemektedir?