
HAKİM, SAVCI VE AVUKATIN YÜZÜ Av. Fahrettin KAYHAN yazdı... https://www.hukukihaber.net/hakim-savci-ve-avukatin-yuzu
Bu makale, mahkeme salonundaki hakim, savcı ve avukatı hukuk aktörleri olarak değil, yüz yüze etkileşimin katılımcıları olarak ele alır. Erving Goffman'ın "yüz" (face) ve "yüz çalışması" (face-work) kavramlarından hareketle, her üç aktörün yüzünün iki katmanlı bir toplumsal performans olduğu ileri sürülür. Bu katmanlardan biri kurumun ödünç verdiği makam yüzüdür. Öteki, kişinin bu makamı taşıma biçimidir. Hakim kurum adına, savcı kamu adına, avukat ise müvekkili adına konuşur. Bu fark, her birinin yüz çalışmasını farklı biçimde şekillendirir.
Makale dört iddia geliştirir. Birincisi, hakimin tarafsızlığı yalnızca bir zihin hali değil, salonda sürekli sergilenmesi gereken ve ağır bir duygu emeği isteyen bir performanstır. İkincisi, savcı ve avukat, Goffman'ın "Footing" makalesindeki üretim biçimi ayırımıyla açıklanabilecek biçimde başkaları adına konuşur. Bu durum hem yüzlerini korur hem de onları çoklu izleyici karşısında kırılgan kılar. Üçüncüsü, üç yüz birbirine bağlıdır. Savcının hakimle aynı kürsüde oturması yalnızca avukatın yüzünü küçültmez, hakimin tarafsızlık yüzünü de zayıflatır. Dördüncüsü, hukuk yüzü kendi diliyle de kaydeder. Kararların tarafların "yüzüne karşı" açıklandığını yazan kalıp cümle, hükmün yüz yüze bir karşılaşma olduğunun hukuki ifadesidir.
1. Giriş: Hakimin Yüzü Neden Sosyolojik Bir Sorundur?
Türkçe, yüz üzerine kurulmuş deyimler bakımından son derece zengin bir dildir. Birine "yüz vermek", "yüzünü yere eğmek", "yüzü kalmamak" ya da "yüzsüyu dökmek" gibi deyimler, yüzün bir organdan çok bir toplumsal değer olduğunu sezgisel olarak bilir. Bu değer kazanılabilir, harcanabilir, korunabilir ve kaybedilebilir. Erving Goffman'ın 1955'te kavramlaştırdığı "face" de tam olarak budur. Bu nedenle Goffman'ın kavramı, Türkçede bir çeviri külfeti taşımaktan çok, gündelik dilin zaten bildiği bir şeyi sistemli hale getirir.
Mahkeme salonu, bu toplumsal değerin en yoğun biçimde dolaşıma girdiği mekânlardan biridir. Sanık, şüpheli ya da haklı çıkmayı bekleyen biri olarak salona girer. Tanık, sözüne inanılması gereken biridir. Avukat, mesleğini ve müvekkilini temsil eder. Bunların hepsi yüzlerini salonda riske atar. Fakat bu sahnenin merkezinde, başkalarının yüzleri hakkında hüküm kuran ve kendi yüzünü neredeyse hiç riske atmaması beklenen bir aktör vardır: hakim.
Hukuk literatürü hakimin tarafsızlığını genellikle bir iç nitelik olarak ele alır. Hakimin önyargısız olması, taraflarla çıkar ilişkisinin bulunmaması ve kararını yalnızca hukuka ve vicdana dayandırması beklenir. Ancak hukuk da tarafsızlığın görünür bir yüzü olduğunu kabul eder. İngiliz hukukunda Lord Hewart'ın 1924 tarihli R v Sussex Justices, ex parte McCarthy kararında dile getirdiği ilke, adaletin yalnızca yerine getirilmesini değil, yerine getirildiğinin açıkça görülmesini de şart koşar. Türk usul hukukunda da hakim, tarafsızlığını "şüpheye düşürecek" sebeplerle reddedilebilir (CMK m. 24; HMK m. 36). Bu ölçüt hakimin iç dünyasına değil, dışarıdan bakıldığında nasıl göründüğüne yönelir.