
Adalet fikrinin güçlü olduğu bir gelenekte, adaleti savunacak insan neden istisna kaldı? Anayasal devletin toplumsal dayanağı, kendi hükmünü verebilen bir vicdan ve o vicdanı yalnız bırakmayan yurttaşlardır. Müslümanların bugünkü tıkanıklığını anlamak, adaleti öğütlerken itaati yerleştiren eğitim ve himaye düzeniyle yüzleşmeyi gerektiriyor.
Rivayet edilir ki Hz. Ömer bir gün mescitte mehirlere üst sınır koymak istediğini söyler. Kalabalığın içinden bir kadın doğrulur ve ona Kur’an’dan bir ayet okuyarak itiraz eder. Ömer bir an durur, sonra “Kadın haklı, Ömer yanıldı” der. Bu sahnede Ömer’in yanıldığını kabul etmesi kadar, kadının en yüksek otoriteye itiraz edebilmesi de dikkat çekicidir.
Böyle insanlar nasıl yetişir?
Bir buçuk asırlık anayasal tecrübemiz, bu sorunun önemini gösterir: İtiraz hakkını hukukta tanımakla, onu kullanabilen ve kullandığında yalnız bırakılmayan insanlar yetiştirmek aynı şey değildir. Tarihimizde hakkı otorite karşısında savunan insanlar hep çıktı; bir avuç isim asırlarca yıldız gibi anıldı. Mesele, bu yıldızların neden bir gökyüzüne dönüşmediğidir.
Yıldız, ama gökyüzü değil
Kadının itirazı da halifenin yanıldığını kabul etmesi de aynı şeyi gösterir: sorumluluğunu bilen bir benliği. Biri kendi yargısını otoritenin karşısında korur; öteki, “Bunu istiyorum, ama doğru olan bu mu?” diye sorarak arzusuyla arasına mesafe koyar. İkisinde de belirleyici olan, insanın kendi isteğinin ve gücünün üstünde bir ölçüye hesap verebilmesidir.
Platon bunu insan ruhundaki bir çatışmada görmüştü: Susadığı hâlde içmekten kendini alıkoyan insanda, içmeye yönelten arzunun yanında onu dizginleyen bir akıl vardır. Ona göre insanın kendi kendisinin efendisi olması, ruhunda aklın rehberliğinde kurulacak uyumun ve adaletin şartıdır.