
Ceza Duruşmalarında Zapta Geçirme Pratiği Üzerine Etnometodolojik Bir İnceleme Av. Fahrettin KAYHAN yazdı... https://www.hukukihaber.net/ceza-durusmalarinda-zapta-gecirme-pratigi-uzerine-etnometodolojik-bir-inceleme
Türk ceza yargılamasında duruşmada söylenenler, kelimesi kelimesine kaydedilmez. Hâkim beyanları dinler, özetler ve zabıt kâtibine sesli olarak dikte eder. Ortaya çıkan tutanak, CMK m. 222 uyarınca duruşmanın nasıl yapıldığının tek ispat aracıdır ve ona karşı yalnızca sahtecilik iddiası ileri sürülebilir. Bu makale, söz konusu pratiği etnometodolojik bir bakışla ele alır. Temel iddia şudur: Tutanak duruşmanın bir kaydı değildir, hukuken ilgili duruşmanın kendisini kuran bir metindir. Makale, Garfinkel’in kurumsal kayıtlar çözümlemesi, Heritage ve Watson’ın formülasyon kavramı ile Bauman ve Briggs’in metinleştirme kavramından yararlanarak dikteyi üç işlem üzerinden çözümler: koruma, silme ve dönüştürme. Hâkimin beyanı kesmeden dinleyip sonra dikte etmesi ile sık sık keserek parça parça dikte etmesi arasındaki farkı da bu çerçevede tartışır. Ardından dikte sırasında katılımcıların tutanak içeriğini nasıl müzakere ettiğini, tutanak dilinin kalıplarını ve tutanağın gerekçeli karara ve kanun yoluna taşınmasını inceler. Duruşmalarda ses ve görüntü kaydı yasak olduğundan makale ampirik bulgu iddia etmez. Kavramsal bir çerçeve, kurgusal örnekler ve kayıt yasağı altında uygulanabilir bir araştırma tasarımı önerir.
Türk ceza duruşmalarına katılan herkes aynı sahneye aşinâdır. Tanık konuşur, hâkim dinler, sonra kâtibe dönerek “yazın” der ve tanığın söylediklerini kendi cümleleriyle, çoğu zaman tanığın ağzından, birinci tekil şahısla yeniden kurar: “Ben olay günü iş yerimdeydim, dışarıdan bağırışmalar duydum…” Salondakiler bu cevabı iki kez duyar: bir kez tanığın ağzından, bir kez de hâkimin diktesiyle. Hukuki sonuç doğuran ikincisidir.
Bu sahnenin hukuki ağırlığını CMK m. 222 belirler: Duruşmanın nasıl yapıldığı ve kanundaki usule uyulup uyulmadığı ancak tutanakla ispat olunabilir, tutanağa karşı yalnız sahtecilik iddiası yöneltilebilir. Bu hüküm tutanağa salt bir belge olmanın ötesinde bir statü tanır. Hukuk açısından tutanağa geçmeyen söz, söylenmemiş sayılır. Tutanağa geçen söz ise, sahtecilik dışında, söylenmiş sayılır.
Ceza muhakemesi doktrini tutanağı genellikle bir “usul belgesi” olarak ele alır ve tartışmayı tutanağın içermesi gereken unsurlar, eksikliklerin sonuçları ve düzeltme yollarıyla sınırlar. Uygulamacıların yazılarında ise tutanağın “gerçeği yansıtmadığı” yolunda yaygın bir şikayet dile gelir ve çözüm olarak duruşmaların ses ve görüntü kaydına alınması önerilir. Her iki yaklaşım da tutanağı, bağımsız olarak var olan bir gerçekliğin az ya da çok sadık bir kopyası olarak düşünür.
Bu makale farklı bir soru sorar. Tutanağın duruşmayı ne kadar doğru yansıttığını değil, sözlü bir etkileşimin yazılı bir hukuki gerçekliğe hangi pratikler aracılığıyla dönüştürüldüğünü sorar. Bu, etnometodolojinin sorusudur. Bu açıdan tutanak bir sonuç ürünü olarak değil, bir pratik performans olarak görünür: Hâkim, kâtip, avukatlar, tanık ve sanık, salonda birlikte “tutanaklık bir metin” üretirler.
Hukukçu okur için kavramı kısaca açıklamak yararlı olacaktır. Etnometodoloji, Amerikalı sosyolog Harold Garfinkel’in 1950’li ve 1960’lı yıllarda geliştirdiği bir yaklaşımdır. Adı, bir topluluğun üyelerini anlatan “etno” ile yöntem bilgisi anlamındaki “metodoloji” sözcüklerinden oluşur: Etnometodoloji, insanların gündelik hayatı düzenli ve anlaşılır biçimde sürdürmek için kullandıkları yöntemleri inceler. Klasik sosyoloji toplumsal düzeni, bireylerin dışında var olan ve davranışlarını belirleyen normlarla açıklama eğilimindedir. Garfinkel ise bu düzenin, insanların her etkileşimde sergiledikleri pratik becerilerle anbean yeniden üretildiğini savunur. Ona göre kurallar davranışı kendiliğinden belirlemez; insanlar kuralları somut durumlara uygularken onlara anlam kazandırır ve yaptıklarını başkaları için anlaşılır ve hesap verilebilir (accountable) kılacak biçimde yaparlar (Garfinkel 1967). Garfinkel’in yaklaşımını geliştirdiği ilk alanlardan birinin hukuk olması da dikkat çekicidir: Jüri üyelerinin müzakerelerini inceleyerek, sıradan insanların “doğru karar” vermek için hangi pratik akıl yürütmelere başvurduğunu araştırmıştır. Etnometodolojiden doğan konuşma çözümlemesi de daha sonra mahkeme salonundaki etkileşimi ayrıntılı biçimde incelemiştir (Atkinson ve Drew 1979). Hukukçu bir okur için bu yaklaşımın özü şöyle özetlenebilir: Etnometodoloji hukukun ne söylediğini değil, hukukçuların ve hukukla karşılaşan sıradan insanların hukuku uygularken ne yaptığını sorar.