
19. yüzyılın oryantalist tablolarıyla başlayan, 20. yüzyıl sinemasının sarı filtreli kurgularıyla pekişen ve bugün “Call of Duty” gibi dijital savaş oyunlarıyla interaktif bir eğlenceye dönüşen zihniyet, masum bir estetik tercih değil, küresel iktidarın zihinleri biçimlendirme stratejisidir.
Mesut Bilginer/ KSÜ Öğretim Görevlisi
19. yüzyılın oryantalist tablolarından günümüzün dijital savaş oyunlarına uzanan kolonyal bakış, Doğulu özneyi nasıl "yas tutulamaz" piksellere indirgiyor? Edward Said ve Judith Butler'ın kavramları ışığında popüler kültürden Arakan, Gazze ve Doğu Türkistan'a uzanan seçici vicdanın anatomisi.
Karl Marx'ın "Onlar kendilerini temsil edemezler, temsil edilmelidirler" sözü, 19. yüzyıl Fransa'sındaki köylü sınıfını analiz etmek için söylenmiş olsa da Edward Said'in 1978 yılında yayımlanan Şarkiyatçılık (Orientalism) eserinin girişine epigraf olarak yerleştiğinde bambaşka ve sarsıcı bir anlam kazanmıştır. Said'e göre Batı, Doğu'yu kendi adına konuşamayan, kendi kaderini tayin edemeyen ve mutlaka Batılı bir akıl tarafından tanımlanıp "temsil edilmesi" gereken pasif bir özne olarak kurgulamıştır. Klasik sömürgecilik (kolonyalizm) döneminin askeri ve fiziksel işgalleri sona erse de bu zihniyet günümüzde post-kolonyal kültür endüstrisi aracılığıyla zihinleri biçimlendirmeye devam etmektedir.
Kolonyal zihniyetin en acımasız ve interaktif biçimi modern dijital oyun sektöründe (Call of Duty, Battlefield vb.) karşımıza çıkar. Bu oyunlarda Orta Doğu veya Kuzey Afrika kökenli karakterler, genellikle yüzleri kapalı, sürekli bağıran ve rasyonel düşünceden uzak canlılar olarak kurgulanır. Doğulu öznenin ne bir hikayesi ne insani bir derinliği ne de yas tutulabilir bir hayatı vardır; onlar sadece Amerikalı veya İngiliz bir askerin "medeniyet ve düzen götürme" misyonunda yok etmesi gereken birer "hedef tahtası"dır. Judith Butler'ın kavramsallaştırdığı "yas tutulamaz hayatlar" figürü, bu oyunlar aracılığıyla genç zihinlerde normalize edilmektedir.
"Yas tutulamaz hayatlar" Amerikalı filozof ve teorisyen Judith Butler'ın özellikle 11 Eylül saldırıları sonrasındaki küresel siyasi konjonktürü ele aldığı "Kırılgan Hayat" ve "Savaş Çerçeveleri" adlı eserlerinde geliştirdiği merkezi bir kavramdır. En temel tanımıyla; kamusal alanda değer görmeyen, kaybedildiklerinde arkalarından yas tutulması meşru veya gerekli sayılmayan ve baştan "yaşanmış" dahi kabul edilmeyen hayatları ifade eder. ABD'nin Irak işgali sırasında ölen askerlerinin sayısının, "psikolojik sınır" olan 2 bini bulmasından söz edildi. Bunun üzerine New York Times gazetesi, 4 sayfasını ölen askerlerin resimlerine ayırdı. Resimlerin altında askerlerin adları ve doğum yerleri yazıyordu. Halbuki bu savaşta ölen Iraklı sivil sayısı ise yaklaşık 36 bin kişi. Butler, "Irak'ta ölen her bir ABD'linin bir adı var" diyerek soruyor: "Peki ya Iraklılar? Ne de olsa yüzü olmayanların ölümü keder vermiyor."